Spa po skandynawsku: tradycja sauny i kąpieli kontrastowych

Gorąca sauna, a zaraz po niej zimna woda: to najstarszy skandynawski sposób na głębokie odświeżenie. Taki naprzemienny cykl ciepła i chłodu to kąpiel kontrastowa. W Finlandii, Szwecji i Norwegii praktykuje się go od wieków, a dziś wraca też do polskich ogrodów i łazienek.

Zanim jednak wejdziesz pod lodowaty prysznic, liczą się dwie rzeczy: skąd wzięła się ta tradycja i jak robić to bezpiecznie. Zimna woda mocno działa na serce i krążenie, więc nie jest zabawą dla każdego. Poniżej tłumaczymy, na czym polega skandynawskie łączenie sauny i zimnej wody, co realnie daje ciału, a czego nie obiecuje, i jak zacząć bez ryzyka.

W skrócie

Skandynawska tradycja: sauna i zimna woda

Fińska kultura sauny trafiła na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO 17 grudnia 2020 roku, jako pierwszy fiński wpis na tej liście. Nic dziwnego: w Finlandii jest około 3,3 miliona saun przy mniej więcej 5,5 miliona mieszkańców, czyli niemal jedna na dwie osoby. Sauna to tam nie luksus, tylko część codzienności.

Do rozgrzewającego seansu Skandynawowie od dawna dokładają schłodzenie. Po saunie wchodzi się do jeziora, pod prysznic albo do przerębla, który po fińsku nazywa się avanto, a samo zimowe zanurzanie to avantouinti. Właśnie ten cykl, czyli sauna i zimna woda, daje charakterystyczny efekt: najpierw rozgrzanie do czerwoności, potem orzeźwiający chłód. Dodajmy jedno rozróżnienie: wpis UNESCO dotyczy samej kultury sauny i pary z polania kamieni, a nie kąpieli w lodzie. To dwie osobne, choć często łączone praktyki.

Najbliżej tej tradycji jesteś z sauną w ogrodzie, skąd zimą można wyjść wprost na mróz albo do balii z chłodną wodą. Modele wolnostojące, także w formie beczki, znajdziesz w kategorii sauny zewnętrzne.

Zobacz pełną ofertę: sauny zewnętrzne ›

Czym właściwie jest kąpiel kontrastowa

Kąpiel kontrastowa to celowe, naprzemienne wystawianie ciała na ciepło i zimno w jednej sesji. Nie chodzi o jeden zimny prysznic po saunie, tylko o powtarzalny schemat: rozgrzewasz się, schładzasz, znów rozgrzewasz. Ten rytm ciepło-zimno odróżnia świadomą praktykę od przypadkowego ochlapania się wodą.

W wersji domowej wcale nie potrzebujesz jeziora ani przerębla. Rolę gorącej strefy pełni sauna albo ciepła kąpiel, a chłodnej: zimniejszy prysznic, balia z zimną wodą lub po prostu chłodniejsze pomieszczenie. Kąpiele kontrastowe da się więc odtworzyć nawet w zwykłej łazience, jeśli tylko zrobisz to z głową.

Co dzieje się w ciele przy naprzemiennym cieple i zimnie

Zimno zwęża naczynia krwionośne, a ciepło je rozszerza: to podstawowy mechanizm, na którym opiera się kąpiel kontrastowa. Gdy wychodzisz z gorącej sauny pod zimną wodę, organizm reaguje szybko, bo różnica temperatur jest duża. Dla wielu osób to właśnie źródło tego uczucia rześkości i pobudzenia po sesji.

Trzeba jednak jasno powiedzieć jedno: nagłe wejście do zimnej wody to spory wysiłek dla serca. Uruchamia tak zwaną reakcję na zimno, przez którą oddech przyspiesza, tętno rośnie, a ciśnienie skacze w górę. W pomiarach potrafi wzrosnąć z wartości spoczynkowej około 130/76 do mniej więcej 175/93 już po minucie zimnego prysznica. Dlatego zimną wodę lepiej traktować jak obciążenie organizmu. To nie jest automatyczne wzmocnienie zdrowia.

Co mówi nauka, a czego nie obiecuje

Najlepiej udokumentowane zastosowanie naprzemiennego ciepła i zimna to regeneracja mięśni po wysiłku, i to z ważnym zastrzeżeniem. Przegląd badań nad tak zwaną terapią kontrastową pokazał, że po treningu potrafi ona zmniejszyć bolesność mięśni w porównaniu z samym odpoczynkiem. Te same analizy zaznaczają jednak, że jakość badań jest niska, a metoda nie okazała się lepsza od innych sposobów regeneracji, jak zwykła zimna czy ciepła kąpiel.

Wokół sauny i zimnych zanurzeń narosło za to sporo mitów. Oto trzy najczęstsze, które lepiej wyjaśnić od razu.

Kąpiel kontrastowa bywa przyjemna, orzeźwiająca i dla części osób pomaga w regeneracji po treningu. Nie jest za to cudownym lekiem ani sposobem na odchudzanie, i z takim nastawieniem najlepiej do niej podchodzić.

Kąpiel kontrastowa: jak stosować krok po kroku

Zacznij od krótkiej sauny, mniej więcej 5 do 7 minut, a potem schłodź się przez kilkadziesiąt sekund: to bezpieczny punkt startu. Chodzi o to, żeby ciało zdążyło się rozgrzać, ale bez przesady, a chłód był wyraźny, lecz krótki. Reszta to powtarzanie tego rytmu w rozsądnych granicach.

Orientacyjne temperatury różnią się w zależności od tego, czym się schładzasz. Traktuj poniższe wartości jak widełki, a nie sztywną normę, bo każdy organizm reaguje inaczej.

Często pada pytanie, czy sesję kończyć zimną, czy ciepłą wodą. Tu źródła się różnią i nie ma jednej reguły. W regeneracji sportowej stosuje się zwykle przewagę ciepła nad zimnem, w proporcji mniej więcej trzy do jednego lub cztery do jednego. W praktyce domowej zakończ tak, jak czujesz się lepiej, byle spokojnie i bez marznięcia.

Bezpieczeństwo: komu odradzamy i na co uważać

Zimna woda obciąża serce, dlatego kąpiel kontrastowa nie jest dla każdego. Najgroźniejsze są pierwsze sekundy po zanurzeniu, gdy trudno zapanować nad oddechem, a mimowolne westchnięcie pod wodą grozi zachłyśnięciem. Woda poniżej mniej więcej 15 °C przy nagłym wejściu potrafi być realnym zagrożeniem, a u osób z ryzykiem sercowym niebezpieczeństwo pojawia się w mniej niż minutę.

Są sytuacje, w których naprzemienne gorąco i zimno lepiej sobie odpuścić albo najpierw omówić z lekarzem. To nie jest komplet przypadków, ale zbiera najważniejsze grupy ryzyka.

Do tego kilka zasad, które obowiązują każdego. Nigdy nie wchodź do przerębla ani zimnej wody w pojedynkę. Zaczynaj stopniowo, od krótkiej sauny i chłodnego, a nie lodowatego prysznica. Nawadniaj się przed i po, a przy zawrotach głowy, bólu w klatce, kołataniu serca czy silnych dreszczach przerwij natychmiast.

Skandynawskie spa w domu i w ogrodzie

Do skandynawskiego cyklu gorąco-zimno wystarczy sauna i źródło chłodu: prysznic, balia albo chłodniejsze pomieszczenie. Nie musisz mieć jeziora za oknem, żeby poczuć ten rytm. Najprościej zacząć od sauny domowej i zimniejszego prysznica, a z czasem dołożyć strefę schłodzenia w ogrodzie.

Jeśli planujesz saunę w domu, wybór modeli do wnętrz znajdziesz w kategorii sauny wewnętrzne. Sprawdzają się w łazience, piwnicy czy osobnym pomieszczeniu, a schłodzenie zapewnia stojący obok prysznic.

Zobacz pełną ofertę: sauny wewnętrzne ›

W ogrodzie skandynawski klimat najlepiej oddaje sauna wolnostojąca, z której zimą wychodzi się prosto na mróz. Ciepłą wodą do namoczenia się po seansie zajmie się z kolei jacuzzi w ogrodzie, a pomysły na taką strefę relaksu podpowie dział jacuzzi ogrodowe.

Najczęściej zadawane pytania

Pomożemy dobrać saunę i strefę schłodzenia

Cały wybór saun do domu i ogrodu, wokół których zbudujesz swoją strefę spa w skandynawskim stylu, znajdziesz w dziale sauny.